Bạn đã bao giờ thử ngồi trong buồng cabin, đeo tai nghe và dịch lại một bài diễn văn chưa? – Đó chính là trải nghiệm của tôi khi còn là một tay sinh viên khờ khạo. Tôi chỉ nghĩ đơn giản rằng phiên dịch là một món dễ dàng, chỉ cần thành thạo hai ngôn ngữ là ai cũng có thể hành nghề. Và ngay khi ngồi vào cabin, tôi đã biết nhận thức của mình hoàn toàn sai lầm. Trong khi tôi đang dò dẫm dịch  câu đầu tiên thì diễn giả đã nói sang câu tiếp theo khiến tôi đuổi theo không kịp. Kết quả là “đầu voi đuôi chuột”. Vài phút sau đó, tôi hoàn toàn “tắt điện”.

Cảnh tượng ấy ám ảnh tôi suốt nhiều năm sau đó .Nhưng cũng chính vì điều đó và nhờ những nghiên cứu của mình về quá trình nhận thức và sử dụng ngôn ngữ, tôi rất nể trọng những người làm nghề phiên dịch viên và quá trình đào tạo để thực hiện công việc đáng quý này.

Các phiên dịch có phạm vi làm việc rất rộng (cộng đồng, hội thảo, dịch ngôn ngữ ký hiệu) và được chia thành hai loại hình dịch đuổi và song song. Sau đây tôi chỉ lấy 2 ví dụ tiêu biểu nhất về sự khác biệt trên nhiều phương diện của của phiên dịch viên, trong đó có yếu tố về lứa tuổi: những đứa trẻ biết hai ngôn ngữ và những phiên dịch là người trưởng thành.

Nhiều đứa trẻ thuộc cộng đồng người thiểu số (dân nhập cư, dân di trú, người khiếm thính) vừa là một phiên dịch viên tài năng, vừa là cầu nối văn hóa giữa cộng đồng của các em và thế giới bên ngoài. Mặc dù không được đào tạo bài bản, nhưng khả năng thiên phú của những đứa trẻ này vẫn khiến chúng ta phải kinh ngạc. Giáo sư Guadalupe Valdes thuộc trường đại học Stanford đã nghiên cứu những thanh niên thông thạo tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha và thấy họ dùng cách họ truyền tải ngôn ngữ rất đa dạng, bao gồm âm điệu, điệu bộ.  Những cách truyền tải này đã bù đắp được phần nào giới hạn ngôn ngữ. Giáo sư Valdes kết luận  rằng những đặc điểm và khả năng này chính là đặc điểm của những đứa trẻ có nhận thức vượt trội.

Cũng vài năm trước đây, Brian Harris và Bianca Sherwood đã từng nhắc đến một cô gái trẻ người Ý như một ví dụ điển hình. Mới chỉ 4 tuổi, cô đã phiên dịch được tiếng Ý và phương ngữ vùng Abruzzi. Sau đó cô học tiếng Tây Ban Nha khi gia đình chuyển đến Venezuela, và tiếng Anh khi họ đến Canada. Gần như ngay lập tức, cô đã có thể dịch lại các ngôn ngữ đó cho bố mẹ:  từ những cuộc điện thoại, những cuộc trò chuyện hàng ngày, tin nhắn, đến các bản tin trênđài phát thanh và các chương trình TV… Thậm chí cô bé còn nhanh chóng phát triển “kỹ năng ngoại giao”, để làm ông bố nguôi giận khi giao dịch với những người nước ngoài. Có lần bố cô gọi người đối diện là “ thằng đần”, và cô, giọng điệu bình tĩnh, đã nói lại với người đó rằng “ Bố tôi không chấp nhận lời mời của ông đâu.”

Để thành thạo tất cả các kỹ năng dịch , phiên dịch chuyên nghiệp cần phải trang bị mọi  kỹ năng ngôn ngữ và kỹ năng nghề nghiệp toàn diện để có thể chuyển đổi giữa hai ngôn ngữ với nhau dù là dịch đuổi hay dịch song song. Ví dụ, dịch song song yêu cầu người dịch tập trung lắng nghe, hiểu ý, ghi nhớ và chuyển đổi sang ngôn ngữ đích, sau đó  chắp nối lại, chưa kể đến khả năng làm việc đa nhiệm: vừa tiếp nhận “đầu vào” của câu tiếp theo trong khi miệng đang truyền đạt đầu ra của câu trước đó Khảo sát của David Gerver cho thấy, trong 75% thời lượng dịch song song, các phiên dịch viên vừa nói một ngôn ngữ trong khi nghe một ngôn ngữ khác.

Phiên dịch phải sử dụng linh hoạt giữa hai ngôn ngữ trong quá trình làm việc  . Họ cần phải nghe cả ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích, không chỉ để căn chỉnh lời nói cho phù hợp mà còn đề phòng trường hợp người nói dùng cùng lúc hai ngôn ngữ . Ngoài ra, các phiên dịch cũng phải chú ý đến nội dung ngôn ngữ nguồn, tránh nói lại y nguyên những gì mình nghe được (tình huống này thường được gọi là “dịch như cái máy”, rất dễ xảy ra khi người phiên dịch mệt mỏi).

 Ngoài yêu cầu về kỹ năng xử lý, vốn kiến thức nền về nhiều lĩnh vực khác nhau ( kinh tế, y học, chính trị….) trên cả hai ngôn ngữ để tìm được cách diễn đạt tương đương cũng vô cùng quan trọng. Do đó có thể nói biên phiên dịch là những người sử dụng hai ngôn ngữ vô cùng xuất sắc. Quả đúng như câu nói quen thuộc:

“Đôi tay chưa đủ làm nên một nghệ sĩ piano tài năng.

Biết ngôn ngữ chưa đủ để trở thành một biên phiên dịch giỏi.”  

 - GS Francois Grosjean -